Israel phẫn nộ trước thỏa thuận Mỹ – Iran: Vì sao Tel Aviv lo bị bỏ lại phía sau?

Thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran đang hình thành đã làm dấy lên làn sóng lo ngại mạnh mẽ tại Israel. Một số quan chức Israel cho rằng Washington đang đi quá nhanh, trong khi những yêu cầu an ninh cốt lõi của Tel Aviv chưa được đáp ứng đầy đủ.

Theo truyền thông Israel, đặc biệt là trang Ynet, nhiều quan chức cấp cao tại Israel đang tỏ ra bất bình trước những nội dung được cho là nằm trong khuôn khổ thỏa thuận giữa Mỹ và Iran. Trong mắt họ, đây không chỉ là một văn kiện ngoại giao, mà còn có thể trở thành bước ngoặt lớn làm thay đổi cục diện an ninh Trung Đông.

Điều khiến Israel lo ngại nhất là thỏa thuận, nếu được ký kết, có thể giúp hạ nhiệt xung đột khu vực nhưng lại chưa giải quyết tận gốc những vấn đề mà Tel Aviv coi là mối đe dọa sống còn: chương trình hạt nhân của Iran, năng lực tên lửa, mạng lưới đồng minh khu vực như Hezbollah, cũng như khả năng Tehran phục hồi sức mạnh kinh tế sau khi được nới lỏng trừng phạt.

Theo các điều khoản được truyền thông quốc tế đề cập, thỏa thuận có thể bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ hoặc giảm bớt một số biện pháp phong tỏa, nới lỏng trừng phạt liên quan đến dầu mỏ và tài sản bị đóng băng của Iran. Đổi lại, Tehran được cho là sẽ cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, duy trì hiện trạng chương trình hạt nhân trong giai đoạn đàm phán tiếp theo và tham gia một tiến trình thương lượng sâu hơn trong vòng 60 ngày.

Tuy nhiên, chính khoảng trống trong các điều khoản mới là điều khiến Israel bất an. Theo cách nhìn của Tel Aviv, nếu chương trình tên lửa Iran chưa bị kiểm soát, nếu mạng lưới lực lượng thân Iran tại Lebanon, Yemen, Syria và Iraq chưa bị thu hẹp, thì một thỏa thuận chỉ tập trung vào hạt nhân và giao thương năng lượng chưa đủ để bảo đảm an ninh lâu dài.

Một số quan chức Israel được Ynet dẫn lời đã dùng những từ ngữ rất gay gắt để mô tả tâm trạng thất vọng. Họ cho rằng Mỹ đang có xu hướng ưu tiên ổn định khu vực và giá năng lượng hơn là các mục tiêu chiến lược mà Israel đặt ra khi cuộc chiến bắt đầu. Với Israel, vấn đề Iran không chỉ nằm ở một quả bom hạt nhân tiềm tàng, mà là toàn bộ hệ sinh thái quân sự, chính trị và ủy nhiệm mà Tehran xây dựng trong nhiều năm.

Ở chiều ngược lại, chính quyền Tổng thống Donald Trump lại nhìn thỏa thuận này như một cơ hội để chặn nguy cơ chiến tranh lan rộng. Washington muốn ngăn Iran tiến gần tới vũ khí hạt nhân, mở lại tuyến vận tải chiến lược tại eo biển Hormuz, hạ nhiệt giá năng lượng và kéo các bên trở lại bàn đàm phán. Với Nhà Trắng, một thỏa thuận chưa hoàn hảo vẫn có thể tốt hơn một cuộc chiến kéo dài, tốn kém và khó kiểm soát.

Sự khác biệt giữa hai cách tiếp cận này đang tạo ra rạn nứt hiếm thấy trong quan hệ Mỹ – Israel. Công khai, Thủ tướng Benjamin Netanyahu vẫn bày tỏ sự đánh giá cao đối với cam kết của Tổng thống Trump, đặc biệt nếu thỏa thuận bao gồm việc xử lý vật liệu uranium làm giàu của Iran. Nhưng phía sau hậu trường, các nguồn tin phương Tây cho biết không khí giữa hai nhà lãnh đạo căng thẳng hơn nhiều.

Theo Axios, ông Trump từng rất bực tức trước các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon, vì cho rằng những hành động này có thể làm trật bánh tiến trình đàm phán với Iran. Vấn đề Lebanon trở thành điểm nghẽn đặc biệt nhạy cảm, bởi Tehran muốn thỏa thuận bao gồm việc chấm dứt các mặt trận xung đột liên quan, trong đó có Israel và Hezbollah. Trong khi đó, Israel khẳng định họ phải giữ quyền tự do hành động để bảo vệ an ninh trước các cuộc tấn công từ Hezbollah.

Từ góc nhìn Israel, nếu một thỏa thuận Mỹ – Iran khiến Tel Aviv bị hạn chế hành động quân sự tại Lebanon, đó sẽ là một nhượng bộ nguy hiểm. Nhưng từ góc nhìn Washington, nếu Israel tiếp tục mở rộng chiến dịch quân sự đúng lúc Mỹ đang cố chốt thỏa thuận, toàn bộ nỗ lực ngoại giao có thể sụp đổ.

Điểm đáng chú ý là Iran cũng chưa hoàn toàn xác nhận mọi điều khoản hoặc thời điểm ký kết. Một số nguồn tin cho biết Tehran vẫn đang xem xét các khía cạnh chính trị, pháp lý và kỹ thuật của văn kiện. Điều đó cho thấy thỏa thuận vẫn chưa phải là một kết quả cuối cùng, mà là một tiến trình mong manh, dễ bị tác động bởi bất kỳ vụ tấn công, tuyên bố cứng rắn hoặc áp lực chính trị nào từ các bên liên quan.

Nếu thỏa thuận được ký, ông Trump có thể tuyên bố đây là thắng lợi ngoại giao lớn: chặn nguy cơ Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, mở lại tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng và giảm nguy cơ Mỹ bị cuốn sâu hơn vào một cuộc chiến Trung Đông. Nhưng với Israel, câu hỏi đặt ra là: liệu một thỏa thuận giúp khu vực yên tĩnh trong ngắn hạn có đủ để loại bỏ các mối đe dọa dài hạn hay không?

Thực tế, đây chính là mâu thuẫn lớn nhất trong mọi thỏa thuận an ninh Trung Đông: bên ngoài cần ổn định, bên trong cần bảo đảm sinh tồn. Mỹ muốn đóng lại một cuộc chiến. Israel muốn xóa bỏ một mối đe dọa. Iran muốn thoát khỏi cô lập và khôi phục không gian kinh tế. Hezbollah và các lực lượng khu vực lại là biến số khiến mọi cam kết trên giấy tờ trở nên mong manh hơn.

Vì vậy, thỏa thuận Mỹ – Iran, nếu được ký kết, chưa chắc đã là điểm kết thúc của khủng hoảng. Nó có thể chỉ là điểm bắt đầu của một giai đoạn mới: bớt tiếng súng hơn, nhưng nhiều cuộc mặc cả hơn; ít đối đầu trực diện hơn, nhưng nhiều nghi ngờ chiến lược hơn.

Trong ngắn hạn, thế giới có thể thở phào nếu eo biển Hormuz được mở lại và nguy cơ chiến tranh toàn diện giảm xuống. Nhưng trong dài hạn, câu hỏi vẫn còn đó: một thỏa thuận được ký vì áp lực chiến tranh có đủ sức tạo ra hòa bình thật sự hay chỉ là khoảng lặng trước một vòng căng thẳng mới?

(Mỹ Iran, thỏa thuận hòa bình Iran, Israel Iran, Trump Netanyahu, eo biển Hormuz, Hezbollah Lebanon, Trung Đông)